Zalvende heelmeesters maken stinkende wonden.

Al een aantal jaren verwonder ik me hoe het kan dan in plaats X standaard voor een offensieve binnen aanval gekozen wordt, ongeacht welk object het is, of wat er te halen is. Terwijl op plaats Y er juist snel gekozen wordt voor een afbrand scenario.

Met de bespiegelingen rondom situationeel commandovoering en mental awereness komt de brandweer steeds verder op een onderbouwde lijn. En inzichten in hoe beslissingen onder druk genomen worden. Een lijn die verder gaat dan de overlevering van generatie op generatie. Maar gestoeld is op neurowetenschappen en onderzoek.

In een recente blog van Ed Oomes op Rizoomes , De onbetrouwbaarheid van snelle expertise, kwam de theorie van Gary Klein en de systemen van Daniel Kahneman aan de orde. Bij beide theorieën blijkt ervaring een hele belangrijke rol te spelen. Maar juist die ervaring kan ons ook tegenwerken…

De Portugese neuroloog en schrijver Antonia Damasio, tegenwoordig wonend in Amerika, ontwikkelde een theorie die hij de somatische bestempelingshypothese noemde. De theorie gaat ervan uit dat wanneer iemand een complexe keuze maakt, zoals beslissingen door een bevelvoerder of OVD bij de brandweer, hij ervaringen van een eerdere situatie uit het verleden gebruikt. (Iets wat ook door Klein wordt onderschreven).

Maar bij de keuze spelen positieve of negatieve gevoelens van een eerdere aanpak een rol. Heeft de betrokkene een negatief gevoel dan zal hij deze keuze links laten liggen.

Dit gevoel wordt door Damasio een somatische stempel genoemd.

Maar waarom spelen somatische stempels nu zo’n belangrijke rol bij keuzes die er door de brandweer gemaakt worden? En waarom kan dit ook verkeerd uitpakken?

Het gaat er met name om dat de brandweerman snel wil handelen. Het brein gaat daarbij op zoek naar de kortste weg. (Systeem A van Kahneman). Waarbij er allerlei voorgevormde mechanismen helpen om allerlei voorwerpen of situaties op grond van hun belang voor overleving als gunstig of ongunstig te classificeren. Iets wat je goed voor te stellen is: In het bos waar je doorheen moet ben je vorige week een Grizly beer tegen gekomen. Doordat de beer druk aan het smikkelen was van een bramenstruik kon je ongezien ontkomen. Als je deze week weer naar hetzelfde punt moet en de keus hebt om wel of niet door het bos te gaan, zal je gevoel (intuitie) aangeven dat het blokje om een betere keus is.

Zo heeft Iedereen eigen ervaringen die als bouwsteen dienen voor een eigen verzameling aan voorkeuren, waarden en principes.

Op basis van de aangeboren voorkeuren en van verworven ervaringen breidt ieder mens tijdens zijn leven zijn repertoire van kennis van voor hem gunstige en ongunstige zaken uit.

Het systeem van somatische stempels heeft een aantal belangrijke voordelen. In de eerste plaats is dat snelheid. De somatische stempel zorgt ervoor dat uit een enorme hoeveelheid mogelijkheden een groot aantal direct worden uitgefilterd en een aantal andere mogelijkheden juist een positief signaal meekrijgen. Dat leidt niet alleen tot een hogere snelheid van beslissen, maar ook tot een gevoelsmatig betere beslissing. Somatische stempels zorgen ervoor dat de aandacht gericht wordt op die alternatieven die positieve gevolgen lijken te hebben. Of waar “een goed gevoel aan kleeft” .

De meeste somatische stempels kunnen zowel op primaire als op secundaire emoties berusten. Somatische stempels zijn echter niet aangeboren. Ze ontstaan doordat onze hersens tijdens de opvoeding en socialisatie specifieke prikkels aan specifieke situaties en aan specifieke lichamelijke toestanden koppelen. (lichamelijke toestanden zoals angst, schaamte, verdriet, vreugde)

Somatische stempels worden dus door ervaring verworven. Het proces wordt beïnvloed door persoonlijke voorkeuren en door uitwendige omstandigheden. Het gaat dan zowel om situaties waarmee iemand ‘bij toeval’ in aanraking komt, als om ethische regels die in zijn cultuur gelden.

Als we binnen de brandweer dus niet (zelf) kritisch zijn, en elkaar niet de waarheid zeggen, Hoe lastig dat misschien ook is. Bestaat de kans dat we onze collega’s opzadelen met een goed gevoel na de inzet, oefening, of beoordeling terwijl de keuzes wellicht wel helemaal niet goed waren.

Bij de ene inzet pakt dit nog goed uit, Bijvoorbeeld de inzet van een overdrukventilator in een trappenhuis van een portiekflat terwijl de brandhaard nog niet gelokaliseerd is. De volgende keer kan dit echter desastreuze gevolgen hebben voor het brandverloop en de slachtoffers.

Objectieve oordeelsvorming en gewoon kunnen zeggen wat goed is en fout is is dus van wezenlijk belang. Ongeacht de ethische regels of de cultuur die in de organisatie geldt, ongeacht de rang, functie of rol.

Want zalvende heelmeesters maken diepe wonden!

Bronnen:

http://public.vrac.iastate.edu/~nir/STB_Dissertation.pdf

http://www.ronvandijk55.nl/index.html

De onbetrouwbaarheid van snelle expertise